غلامعلى صفايى
251
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )
در حال حيات خود - » . ذكره ابن مالك : قابل ذكر است كه اين الحاق « ما » كافه به حرف جر باء را ابن مالك ذكر كرده است و همچنين او ذكر كرده است كه « ما » كافه در هنگام الحاق به باء روى هم ايجاد معناى تقليل مىكند ، همانطور كه الحاق « ما » كافه به كاف ايجاد معناى تعليل در اين آيهء شريفه و أمثال آن مىكند : وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ ( البقرة / 198 ) . بنابراين ابن مالك بايد قائل شود كه « بما » در شعر داراى معناى تقليل است . و الظاهر : مصنف كتاب در جواب ابن مالك مىگويد : اوّلا حرف جر باء و كاف در شعر و آيه داراى معناى تعليل است بنابراين شعر داراى معناى تقليل نمىباشد ، ثانيا معناى تعليل از خود اين دو حرف فهميده مىشود نه از الحاق « ما » به آنها ، زيرا حرف باء و كاف يكى از معانى آنها تعليل است ، مانند آيهء شريفهء : فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ ( النساء / 160 ) . و مانند آيهء شريفهء : وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ ( القصص / 82 ) . زيرا باء در آيه اوّل و كاف در آيه دوّم داراى معناى تعليل است . و ثالثا « ما » در اين موارد مصدريه است و كافه نمىباشد و جملهء بعد از آن ، بعد از تبديل به اسم مؤول در محل جر است ، رابعا خود ابن مالك قائل است كه حرف جر كاف به تنهايى داراى معناى تعليل است پس چگونه با الحاق « ما » كافه ، در آن ايجاد معناى تعليل مىشود ، كه اين تحصيل حاصل است بنابراين اصلا الحاق « ما » موجب تغيير معنا نمىشود ، و خامسا « بما » در بيت مناسب معناى تكثير است نه تقليل ، زيرا شاعر در مقام مدح است و اين مناسب با معناى تكثير مىباشد . بنابراين اگر « بما » در شعر داراى معناى تعليل هم نباشد به معناى تقليل نيست . الرابع : چهارمين حرف جرى كه « ما » كافه به آن ملحق مىشود « من » است ، مانند قول ابو حيّه نميرى از شعراى مقدم كه در ترس و بخل و ادعاى پهلوانى معروف بوده و مداح خلفاى اموى و عباسى نيز مىباشد :